Đặc điểm thiết chế xã hội truyền thống của các dân tộc ở Việt Nam

Trình độ phát triển thiết chế xã hội các tộc người không đồng đều. Sự chênh lệch về thiết chế xã hội ở các tộc người được phân chia thành các nhóm theo thang bậc khác nhau. Một số tộc người thiểu số ở miền núi còn ảnh hưởng khá đậm nét tàn dư kinh tế, xã hội nguyên thủy. Các tộc người của vùng đồng bằng có trình độ thiết chế xã hội cao, xã hội được tổ chức chặt chẽ.

Có sự đan xen, chồng lấn các thiết chế xã hội ở các tộc người. Buổi đầu dựng nước - thời kỳ Văn Lang, Âu Lạc, thiết chế nhà nước từng bước xâm nhập vào đời sống các tộc người. Thời kỳ Bắc thuộc, thiết chế xã hội nhà nước của người Hán chỉ phổ biến ở đồng bằng, tổ chức đến cấp xã. Các thôn làng vẫn bảo tồn sinh động thiết chế xã hội tộc người.

Sự đan xen, chồng lấn các thiết chế xã hội chỉ thực sự diễn ra mạnh mẽ kể từ khi nước ta bước vào thời kỳ độc lập tự chủ kể từ thế kỷ XI trở đi. Thiết chế xã hội địa phương tộc người cùng song hành tồn tại với thiết chế nhà nước. Trong từng khu vực nhất định, các tộc người có trình độ phát triển kinh tế xã hội cao hơn đã áp đặt thiết chế xã hội của mình lên các tộc người phụ thuộc. Mặt khác, các tộc người sống xen kẽ với nhau đã có ảnh hưởng lẫn nhau về thiết chế xã hội.

Thiết chế xã hội truyền thống phản ánh sự phân hóa xã hội rất rõ nét thông qua tổ chức xã hội, quan hệ sở hữu, cơ cấu giai tầng xã hội, bộ máy quản lý cộng đồng, luật tục quy định … Các dân tộc Việt, Hoa, Khơ-me, Chăm là những dân tộc ở vào trình độ phân hóa xã hội sâu sắc hơn cả và đã đi đến thành lập nhà nước, xã hội đã phân hóa thành nhiều giai tầng khác nhau.

Các tộc người Tày, Nùng, Thái, Mường đã ở vào giai đoạn xã hội bắt đầu có phân hóa giai cấp. Các tộc người ở trình độ phân hóa giàu nghèo như nhóm Hmông - Dao, Tạng – Miến, Thổ, Chứt... Tổ chức xã hội của họ thường là các làng bản, chưa xuất hiện hình thức tổ chức cao hơn. Vai trò của già làng, trưởng họ, trưởng bản rất lớn và được cộng đồng tôn trọng.

Nhóm tộc người còn mang đậm dấu ấn nguyên thủy thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơme ở Tây Bắc, Trung Bộ và dọc Trường Sơn - Tây Nguyên. Quyền sở hữu đất rừng thuộc về cả cộng đồng. Tính cộng đồng và tinh thần dân chủ rất cao. Vai trò của chủ làng và hội đồng già làng có tính quyết định. Dấu ấn mẫu hệ khá đậm nét trong hôn nhân, gia đình, dòng họ. 

Tại sao phải kế thừa thiết chế xã hội truyền thống của các dân tộc thiểu số?

Kế thừa và phát huy các yếu tố tốt đẹp của thiết chế xã hội truyền thống các dân tộc trong xây dựng đời sống mới, nông thôn mới hiện nay là vấn đề có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường sinh thái vùng miền núi và dân tộc thiểu số. Bởi vì:

Việc kế thừa thiết chế xã hội truyền thống của các dân tộc là nhằm phát huy các truyền thống tốt đẹp của đồng bào trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa ở từng bản làng, địa phương, từng tộc người, vùng, miền và quốc gia như: truyền thống cộng đồng, truyền thống đoàn kết, truyền thống dân chủ bản làng, vai trò của luật tục, vai trò của người có uy tín....  Đó chính là xây dựng gia đình văn hóa, làng bản văn hóa mới trên cơ sở kế thừa truyền thống, đổi mới các hoạt động làng bản cổ truyền, đề cao tính tự quản trong xây dựng nếp sống văn hóa mới và trật tự an toàn xã hội, phát huy tính cộng đồng; xóa bỏ các tập tục lạc hậu, những tư tưởng lỗi thời cản trở phát triển kinh tế xã hội.

 Thiết chế truyền thống của các dân tộc là một bộ phận văn hóa tộc người, chứa đựng bản sắc tộc người phong phú và độc đáo. Do đó, việc kế thừa thiết chế xã hội truyền thống cũng chính là bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, xây dựng nền văn hóa các dân tộc tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế, phát triển các dân tộc ở nước ta.

Trong xây dựng thiết chế xã hội mới ở các dân tộc như: gia đình, dòng họ, làng bản, hương ước mới, các tổ chức chính trị - xã hội... phải đảm bảo theo qui định chung cả nước nhưng cần phù hợp với đặc điểm truyền thống, văn hóa của tộc người, địa phương. Có như vậy mới đem lại hiệu quả thiết thực, vững chắc, tạo sự ổn định chính trị - xã hội trên địa bàn và thiết thực phát triển kinh tế - xã hội của các dân tộc.

Phát huy vai trò của các tầng lớp tiêu biểu trong cộng đồng như: già làng, trưởng bản, trưởng tộc, người có uy tín, các chức sắc, chức việc tiến bộ. Họ luôn có ảnh hưởng lớn đến cộng đồng. Vì vậy, chính quyền các cấp cần quan tâm, tạo điều kiện phát huy vai trò của tầng lớp này để họ trở thành lực lượng nòng cốt tại chỗ trong phát triển kinh tế, xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng ở vùng dân tộc và miền núi.

Luật tục của các dân tộc giữ vai trò quan trọng trong điều chỉnh, điều hòa quan hệ xã hội, đời sống cộng đồng và môi trường sống. Cho nên, chúng ta kế thừa những giá trị luật tục đã được người dân duy trì hàng trăm năm qua là hết sức cần thiết, nhằm phát huy vai trò của luật tục trong quản lý xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái và trật tự an toàn xã hội ở bản làng, địa phương hiện nay

Đặc điểm thiết chế xã hội truyền thống của các dân tộc ở nước ta

Thiết chế xã hội truyền thống các dân tộc ở nước ta có các đặc điểm sau:

Trình độ phát triển thiết chế xã hội các tộc người không đồng đều. Sự chênh lệch về thiết chế xã hội ở các tộc người được phân chia thành các nhóm theo thang bậc khác nhau. Một số tộc người thiểu số ở miền núi còn ảnh hưởng khá đậm nét tàn dư kinh tế, xã hội nguyên thủy. Các tộc người của vùng đồng bằng có trình độ thiết chế xã hội cao, xã hội được tổ chức chặt chẽ.

Có sự đan xen, chồng lấn các thiết chế xã hội ở các tộc người. Buổi đầu dựng nước - thời kỳ Văn Lang, Âu Lạc, thiết chế nhà nước từng bước xâm nhập vào đời sống các tộc người. Thời kỳ Bắc thuộc, thiết chế xã hội nhà nước của người Hán chỉ phổ biến ở đồng bằng, tổ chức đến cấp xã. Các thôn làng vẫn bảo tồn sinh động thiết chế xã hội tộc người.

Sự đan xen, chồng lấn các thiết chế xã hội chỉ thực sự diễn ra mạnh mẽ kể từ khi nước ta bước vào thời kỳ độc lập tự chủ kể từ thế kỷ XI trở đi. Thiết chế xã hội địa phương tộc người cùng song hành tồn tại với thiết chế nhà nước. Trong từng khu vực nhất định, các tộc người có trình độ phát triển kinh tế xã hội cao hơn đã áp đặt thiết chế xã hội của mình lên các tộc người phụ thuộc. Mặt khác, các tộc người sống xen kẽ với nhau đã có ảnh hưởng lẫn nhau về thiết chế xã hội.

Thiết chế xã hội truyền thống phản ánh sự phân hóa xã hội rất rõ nét thông qua tổ chức xã hội, quan hệ sở hữu, cơ cấu giai tầng xã hội, bộ máy quản lý cộng đồng, luật tục quy định … Các dân tộc Việt, Hoa, Khơ-me, Chăm là những dân tộc ở vào trình độ phân hóa xã hội sâu sắc hơn cả và đã đi đến thành lập nhà nước, xã hội đã phân hóa thành nhiều giai tầng khác nhau.

Các tộc người Tày, Nùng, Thái, Mường đã ở vào giai đoạn xã hội bắt đầu có phân hóa giai cấp. Các tộc người ở trình độ phân hóa giàu nghèo như nhóm Hmông - Dao, Tạng – Miến, Thổ, Chứt... Tổ chức xã hội của họ thường là các làng bản, chưa xuất hiện hình thức tổ chức cao hơn. Vai trò của già làng, trưởng họ, trưởng bản rất lớn và được cộng đồng tôn trọng.

Nhóm tộc người còn mang đậm dấu ấn nguyên thủy thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơme ở Tây Bắc, Trung Bộ và dọc Trường Sơn - Tây Nguyên. Quyền sở hữu đất rừng thuộc về cả cộng đồng. Tính cộng đồng và tinh thần dân chủ rất cao. Vai trò của chủ làng và hội đồng già làng có tính quyết định. Dấu ấn mẫu hệ khá đậm nét trong hôn nhân, gia đình, dòng họ.