VIỆC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Coi trọng, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống và xây dựng, phát triển những giá trị, thiết chế mới về văn hóa, văn học, nghệ thuật của các dân tộc thiểu số. Đầu tư kinh phí, thực hiện chính sách bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của đồng bào các dân tộc, ưu tiên kinh phí cho các hoạt động văn hóa, văn nghệ truyền thống, tăng cường giao lưu văn hóa giữa các dân tộc trong nước và quốc tế. Có chính sách tôn vinh, đãi ngộ các nghệ nhân văn hóa dân tộc; chú trọng bồi dưỡng, đào tạo đội ngũ cán bộ hoạt động văn hóa, thông tin ở vùng dân tộc thiểu số.

Bảo tồn và phát triển ngôn ngữ, chữ viết của các dân tộc. Đi đôi với sử dụng ngôn ngữ, chữ viết phổ thông, khuyến khích thế hệ trẻ thuộc đồng bào các dân tộc thiểu số học tập, hiểu biết và sử dụng thành thạo tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình.

Xây dựng, thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Hỗ trợ việc đầu tư, giữ gìn, bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa đã được Nhà nước xếp hạng. Phát hiện, bồi dưỡng, tổ chức lực lượng sáng tác, sưu tầm, nghiên cứu văn hóa, văn học, nghệ thuật là người dân tộc thiểu số.

          Bảo tồn, phát huy các lễ hội truyền thống tốt đẹp của đồng bào các dân tộc, định kỳ tổ chức ngày hội văn hóa - thể thao dân tộc theo từng khu vực hoặc từng dân tộc ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

          Các dân tộc thiểu số có trách nhiệm gìn giữ văn hóa truyền thống tốt đẹp, tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình phù hợp với quy định của pháp luật. Đồng bào dân tộc thiểu số được ưu đãi, hưởng thụ văn hóa; hỗ trợ xây dựng, khai thác sử dụng có hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Nghiêm cấm truyền bá tư tưởng và văn hóa phản động, đồi trụy; bài trừ mê tín, hủ tục; vận động nhân dân xóa bỏ tập quán lạc hậu; đẩy mạnh thực hiện Cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. 

VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG THỜI KỲ HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Hội nhập đã trở thành một xu thế lớn của thế giới hiện đại, tác động mạnh mẽ đến quan hệ quốc tế và đời sống của từng quốc gia. Trong những năm qua, Việt Nam đã chủ động và tích cực hội nhập quốc tế nhằm tranh thủ tối đa các nguồn lực từ bên ngoài phục vụ sự nghiệp bảo vệ và  xây dựng Tổ quốc. Các giá trị cốt lõi trong bản sắc văn hóa dân tộc tiếp tục được kiểm nghiệm, khẳng định giá trị bền vững và được nâng tầm trong điều kiện mới. Tuy nhiên, cũng chính trong quá trình đó, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc đang bị mai một, biến dạng. Những giá trị cốt lõi, nổi trội và đặc sắc nhất trong bản sắc văn hóa dân tộc như lòng yêu nước nồng nàn, tinh thần đoàn kết, nhân ái cao cả, thương người… có vai trò và ý nghĩa cực kỳ to lớn đối với lịch sử trường tồn, ổn định và phát triển bền vững của dân tộc đã và đang có dấu hiệu phai nhạt. Hiện nay, đã xuất hiện những biểu hiện về cách sống, lối sống xa lạ, trái với giá trị chuẩn mực xã hội, mưu lợi ích cá nhân, đề cao các giá trị vật chất, xem nhẹ các giá trị tinh thần, chà đạp lên khuôn mẫu, giá trị văn hóa đích thực ở một bộ phận trong các tầng lớp, các thành phần xã hội. Đó là một trong những tác nhân dễ làm suy thoái, xói mòn giá trị cốt lõi trong bản sắc văn hóa dân tộc, dễ làm hạ thấp và đánh mất ưu thế giá trị con người Việt Nam. Hội nhập quốc tế dễ tạo ra những tác nhân làm suy giảm hệ giá trị cốt lõi trong bản sắc văn hóa dân tộc, dễ dẫn tới nguy cơ đánh mất cả một thế hệ, gây hậu quả khôn lường đối với sự tồn vong của cả một dân tộc.  Đặc biệt, là văn hóa của các dân tộc rất ít người đã và đang bị đồng hóa, ở nhiều địa bàn cư trú chủ yếu đồng bào dân tộc thiểu số như Trung du miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, Tây Nam Bộ… nhiều sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nhiều giá trị văn hóa độc đáo đang dần bị lãng quên, hoặc bị biến dạng. Thực tiễn trên là đáng báo động, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập quốc tế.

KHẮC CỐT, GHI TÂM LỜI BÁC HỒ DẠY: "CÁI GỐC CỦA VĂN HÓA MỚI LÀ DÂN TỘC"

Có một câu danh ngôn, đại ý: Văn hóa là những cái còn lại khi tất cả cái khác mất đi. Lịch sử thế giới từng chỉ ra: Mất lãnh thổ, chủ quyền có thể đấu tranh lấy lại, giành lại được; nhưng mất văn hóa là mất tất cả, mất vĩnh viễn. Bài học lịch sử của tổ tiên, ông cha ta quyết giữ bằng được văn hóa dân tộc trong thời kỳ hơn nghìn năm Bắc thuộc để “ta vẫn là ta”, là minh chứng hùng hồn về điều đó.

Thế nhưng, thời đại ngày nay khác rất xa thời xưa, bởi lẽ cả thế giới đều có thể nằm ngay trong lòng bàn tay thông qua một cú “nhấp chuột” trên máy tính hay một cái vuốt tay trên màn hình máy tính bảng, điện thoại thông minh thì không dễ gì giữ được bản sắc văn hóa vốn là “cái riêng” của dân tộc mình. Hơn nữa, như một chuyên gia UNESCO từng khuyến cáo, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 dù có mang lại rất nhiều tiện ích văn minh cho cuộc sống con người, song cũng dễ làm tâm hồn con người trở nên xơ cứng, văn hóa các dân tộc trở nên đơn điệu, nghèo nàn, thậm chí có nguy cơ lụi bại trước sự “tiến công” vừa công khai, vừa ngấm ngầm của nền công nghiệp văn hóa nghe nhìn phương Tây đang “tung hoành” hầu như khắp nơi mọi chốn trên thế giới.

Do đó, điều mấu chốt để bảo tồn được bản sắc dân tộc là phải vừa chú trọng giữ gìn, vừa bồi đắp, nâng tầm bản lĩnh văn hóa, trí tuệ dân tộc để có đủ khả năng nhận diện, lọc bỏ những “virus văn hóa ngoại lai” độc hại đang hằng ngày, hằng giờ tác động, thẩm thấu vào xã hội; đồng thời luôn thích ứng cởi mở với các nền văn hóa khác, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để không ngừng làm giàu văn hóa cho dân tộc mình. Phải khắc sâu, thấm thía lời Bác Hồ dạy: Phương Tây hay phương Đông có gì hay, có gì tốt ta phải học lấy, song điều cốt yếu là “đừng biến ta thành kẻ bắt chước”, vì theo Bác: “Cái gốc của văn hóa mới là dân tộc”. Gốc có vững, cây mới bền. Giữ được cái gốc dân tộc của văn hóa, đó cũng là cơ sở vững vàng để bảo vệ độc lập chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia và cũng là thành trì chắc chắn để bảo vệ nền văn hóa dân tộc trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay.

Thấm đẫm, kết tinh công sức, tài năng, trí tuệ và cả xương máu của các thế hệ người Việt trong hơn hai thiên niên kỷ dồn tụ lại, bản sắc văn hóa dân tộc được ví như một tấm gương của tiền nhân trao truyền cho hậu thế. Vì vậy, một khi chủ động chăm lo giữ gìn chu đáo thì tấm gương ấy sẽ ánh lên khuôn mặt dân tộc Việt ngày càng khởi sắc, xán lạn. Ngược lại, nếu không chú trọng, thường xuyên “bảo dưỡng” thì tấm gương ấy sẽ “hắt” lên diện mạo văn hóa dân tộc những vết mờ bụi và làm cho quá khứ bị tổn thương, nền độc lập dân tộc bị đe dọa, tương lai quốc gia khó phát triển ổn định, bền vững./.  

Những nhân tố tác động đến việc bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc ở Việt Nam hiện nay

Hiện nay, việc bảo tồn, phát triển văn hóa các tộc người ở Việt Nam chịu sự tác động của các nhân tố chính sau:

Sự thay đổi môi trường tự nhiên tác động đến văn hóa tộc người. Văn hóa truyền thống các tộc người Việt Nam là sự ứng xử vừa thích ứng, hài hòa với tự nhiên, vừa chinh phục, cải tạo tự nhiên; vừa để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần, vừa để cảm thụ cái hay cái đẹp từ thiên nhiên và phát triển văn hóa ứng xử với thiên nhiên.

Hiện nay, sự phát triển biến đổi của môi trường tự nhiên, của văn minh công nghiệp đòi hỏi văn hóa các dân tộc biến đổi thích ứng. Nếu không tôn trọng tự nhiên, môi trường sinh thái, hủy hoại môi trường sống của con người sẽ tác động tiêu cực đến việc bảo tồn, phát triển văn hóa tộc người.

Toàn cầu hóa, mở cửa, hội nhập quốc tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và nền kinh tế thị trường có tác động, ảnh hưởng không nhỏ đến văn hóa các tộc người. Tùy theo năng lực lãnh đạo, quản lý phát triển kinh tế - xã hội của đất nước mà những nhân tố này ảnh hưởng theo chiều tích cực, hay tiêu cực. Các nhân tố này gây ảnh hưởng tích cực làm đô thị, công nghiệp phát triển; đời sống vật chất, tinh thần của các tộc người được nâng cao; vai trò cá nhân có cơ hội bộc lộ, phát triển; tinh thần dân chủ được mở rộng; giao lưu hợp tác quốc tế sâu rộng. Ngược lại, khi lãnh đạo, quản lý phát triển kinh tế - xã hội không đúng hướng sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực như làm suy thoái môi trường; giảm sút lối sống cộng đồng, sự ổn định gia đình, bản sắc văn hóa tộc người; xuất hiện lối sống thực dụng du nhập vào.

Đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước tác động đến văn hóa tộc người. Việc hoạch định, thực thi chính sách kinh tế - xã hội và quan điểm, chính sách dân tộc, trực tiếp là quan điểm  phát triển văn hóa của Đảng đúng đắn sẽ góp phần cải thiện đời sống vật chất, tinh thần, bảo tồn, phát triển văn hóa các tộc người và ngược lại. Khi văn hóa các tộc người được bảo tồn, phát huy sẽ góp phần đắc lực cho việc văn hóa hóa việc nhận thức, tuyên truyền, thực hiện quan điểm, đường lối chính trị của Đảng, Nhà nước.

Đời sống tinh thần xã hội, trước hết là tư tưởng, đạo đức, lối sống tác động đến văn hóa tộc người. Đây là sự tác động biện chứng nội tại trong nền văn hóa tộc người. Văn hóa, truyền thống các tộc người luôn vận động, biến đổi, phát triển. Trong di sản văn hóa truyền thống của các tộc người ở Việt Nam vừa có những giá trị, vừa có những phản giá trị, hủ tục lạc hậu tác động hai chiều đến bảo tồn, phát triển văn hóa các tộc người. Nâng cao tính toàn diện, đồng bộ văn hóa tinh thần của các tộc người Việt Nam là nội dung quan trọng trực tiếp của bảo tồn, phát triển văn hóa tộc người. 

Những nhân tố nào tác động đến việc bảo tồn, phát triển văn hóa các dân tộc ở Việt Nam hiện nay

Hiện nay, việc bảo tồn, phát triển văn hóa các tộc người ở Việt Nam chịu sự tác động của các nhân tố chính sau:

Sự thay đổi môi trường tự nhiên tác động đến văn hóa tộc người. Văn hóa truyền thống các tộc người Việt Nam là sự ứng xử vừa thích ứng, hài hòa với tự nhiên, vừa chinh phục, cải tạo tự nhiên; vừa để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần, vừa để cảm thụ cái hay cái đẹp từ thiên nhiên và phát triển văn hóa ứng xử với thiên nhiên.

Hiện nay, sự phát triển biến đổi của môi trường tự nhiên, của văn minh công nghiệp đòi hỏi văn hóa các dân tộc biến đổi thích ứng. Nếu không tôn trọng tự nhiên, môi trường sinh thái, hủy hoại môi trường sống của con người sẽ tác động tiêu cực đến việc bảo tồn, phát triển văn hóa tộc người.

Toàn cầu hóa, mở cửa, hội nhập quốc tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và nền kinh tế thị trường có tác động, ảnh hưởng không nhỏ đến văn hóa các tộc người. Tùy theo năng lực lãnh đạo, quản lý phát triển kinh tế - xã hội của đất nước mà những nhân tố này ảnh hưởng theo chiều tích cực, hay tiêu cực. Các nhân tố này gây ảnh hưởng tích cực làm đô thị, công nghiệp phát triển; đời sống vật chất, tinh thần của các tộc người được nâng cao; vai trò cá nhân có cơ hội bộc lộ, phát triển; tinh thần dân chủ được mở rộng; giao lưu hợp tác quốc tế sâu rộng. Ngược lại, khi lãnh đạo, quản lý phát triển kinh tế - xã hội không đúng hướng sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực như làm suy thoái môi trường; giảm sút lối sống cộng đồng, sự ổn định gia đình, bản sắc văn hóa tộc người; xuất hiện lối sống thực dụng du nhập vào.

Đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước tác động đến văn hóa tộc người. Việc hoạch định, thực thi chính sách kinh tế - xã hội và quan điểm, chính sách dân tộc, trực tiếp là quan điểm  phát triển văn hóa của Đảng đúng đắn sẽ góp phần cải thiện đời sống vật chất, tinh thần, bảo tồn, phát triển văn hóa các tộc người và ngược lại. Khi văn hóa các tộc người được bảo tồn, phát huy sẽ góp phần đắc lực cho việc văn hóa hóa việc nhận thức, tuyên truyền, thực hiện quan điểm, đường lối chính trị của Đảng, Nhà nước.

Đời sống tinh thần xã hội, trước hết là tư tưởng, đạo đức, lối sống tác động đến văn hóa tộc người. Đây là sự tác động biện chứng nội tại trong nền văn hóa tộc người. Văn hóa, truyền thống các tộc người luôn vận động, biến đổi, phát triển. Trong di sản văn hóa truyền thống của các tộc người ở Việt Nam vừa có những giá trị, vừa có những phản giá trị, hủ tục lạc hậu tác động hai chiều đến bảo tồn, phát triển văn hóa các tộc người. Nâng cao tính toàn diện, đồng bộ văn hóa tinh thần của các tộc người Việt Nam là nội dung quan trọng trực tiếp của bảo tồn, phát triển văn hóa tộc người.