CẦN NHẬN THỨC RÕ ĐẶC ĐIỂM VÀ XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA THỜI ĐẠI

Hiểu biết sâu sắc về thời đại giúp chúng ta tìm thấy xu hướng tất yếu trong vô vàn những hiện tượng phức tạp, mang tính ngẫu nhiên của đời sống xã hội. Đó cũng là cách giúp chúng ta nhìn xa trông rộng, nắm bắt khuynh hướng và quy luật phát triển của nhân loại để vừa có thể lựa chọn được hướng đi phù hợp với sự phát triển của lịch sử; lường trước được những thách đố phức tạp, tránh được những vấp váp sai lệch; từ đó không bị chao đảo hoặc bị cuốn trôi trước phong ba bão táp của đời sống chính trị quốc tế.

Chính vì lẽ đó, khi bàn về những vấn đề lớn của cách mạng, trước đây cũng như bây giờ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta bao giờ cũng bắt đầu bằng việc phân tích đặc điểm, nội dung, xu thế phát triển của thời đại; nhận định các mặt của tình hình thế giới để xác định đúng con đường đi của cách mạng Việt Nam và đề ra đường lối đối nội, đối ngoại đúng đắn, sáng tạo. Cả trên phương diện lý luận và thực tiễn là như vậy nhưng hiện nay trước Đại hội XIII của Đảng, một số luận điệu sai trái cho rằng: Thật không tưởng khi nói thời đại ngày nay là quá độ lên chủ nghĩa xã hội (CNXH). Vì vậy, các phần tử phản động, cơ hội chính trị cho rằng: Từ Đại hội XIII trở đi, không nên nói đến CNXH nữa. Họ cho rằng làm gì có thời đại quá độ; nội hàm, đặc điểm, xu thế của thời đại là sự mơ hồ; hai nội dung cốt yếu của thời đại đã bị lịch sử phủ định. Bởi thế, khi không còn Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa (XHCN) nữa thì nước ta làm sao có thể đi lên CNXH được? Luận điệu của họ không có gì mới nhưng cách diễn đạt khác đi. Những luận cứ đấu tranh chống các luận điệu này cần được làm rõ.

XU HƯỚNG THẾ TỤC HÓA TÔN GIÁO

 Thế tục hoá tôn giáo cũng là một trong những xu hướng cơ bản, và ngày càng phổ biến trong đời sống sinh hoạt các tôn giáo.

 Do vai trò tôn giáo ngày càng bị thu hẹp nhường chỗ cho chính trị, kinh tế, văn hoá, khoa học và công nghệ, nên không ít người đến với tôn giáo với nhiều động cơ, ý đồ, tham vọng khác nhau, chứ không thuần tuý là niềm tin tôn giáo. Các tôn giáo nhập thế bằng cách tham gia vào các những hoạt động văn hoá xã hội, đạo đức, giáo dục, y tế..., hy vọng giải quyết những vấn đề thế tục, cứu giúp đồng loại.

Xu hướng thế tục hoá cũng còn biểu hiện khá sinh động trong cuộc đấu tranh của một bộ phận tiến bộ trong từng tôn giáo, muốn xoá bỏ những nội dung lỗi thời trong giáo lý, những khắt khe trong giáo luật, muốn tiến tới sự đoàn kết giữa các tín đồ, các tôn giáo và không tôn giáo, đấu tranh cho một thế giới đầy tình thương và hoà bình.

Tuy nhiên, sự thái quá của xu thế này cũng dễ làm cho đời sống tôn giáo bị vẩn đục, nhiều hoạt động và hành vi tôn giáo, mang tính thực dụng, buôn thần bán thánh, thương mại hoá sâu sắc.

XU HƯỚNG DÂN TỘC HÓA TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO

Đây là xu hướng quan trọng, phản ánh tính thống nhất và đa dạng trong tôn giáo, trong văn hóa với mong muốn bảo vệ bản sắc văn hoá (trong đó có tôn giáo) của quốc gia mình. Biểu hiện rõ nhất của xu hướng này là các dân tộc đều có ý thức h­ướng về tôn giáo truyền thống, tiếp biến tôn giáo ngoại sinh thành tôn giáo truyền thống của bản thân. Ở phương Đông, xu thế này đã có cơ sở hiện thực từ truyền thống “hoà nhi bất đồng” giữa các tôn giáo. Các tôn giáo ngoại nhập thường bị khúc xạ, thay đổi trong quá trình giao thoa, tiếp biến. Sự Việt hoá các tôn giáo ngoại nhập, sáng tạo ra các tôn giáo dân tộc như đạo Cao Đài, Phật giáo Hoà Hảo là ví dụ điển hình.

XU HƯỚNG BIẾN ĐỘNG CỦA TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO TRÊN THẾ GIỚI

Xu hướng đa dạng hóa tôn giáo, xuất hiện “hiện tượng tôn giáo mới”. Đây là kết quả của hai quá trình: quá trình phân liệt, chia tách từ một tôn giáo ra thành các tôn giáo, hệ phái khác nhau về giáo lý, sự tu trì; và quá trình hòa hợp liên kết, đại kết các tôn giáo cùng hướng tới những mục tiêu nhất định. Quá trình chuyển đạo, đổi đạo làm xuất hiện ngày càng nhiều hệ phái tín ngưỡng tôn giáo và các “hiện tượng tôn giáo mới”.  

Xu hướng toàn cầu hóa tôn giáo. Lợi dụng quá trình toàn cầu hoá các lĩnh vực của đời sống xã hội, các tôn giáo như Kitô giáo, Phật giáo, Hồi giáo, và cả “hiện tượng tôn giáo mới”, đều mở rộng ảnh hưởng, mong muốn trở thành tôn giáo toàn cầu. Sự đua tranh đó đã dẫn đến sự cạnh tranh, sự rèm pha, thậm chí tiêu diệt nhau giữa các tôn giáo. Bộc lộ rõ nhất cho xu thế này là một số phần tử cực đoan của Kitô giáo và Hồi giáo đang tìm mọi cách để “mở rộng nước Chúa”, gây thanh thế nhằm đưa tôn giáo mình áp đặt cho cả nhân loại. Điều đó làm tiềm ẩn nhân tố xung đột tôn giáo.

 Xu hướng dân tộc hóa tín ngưỡng, tôn giáo. Đây là xu hướng quan trọng, phản ánh tính thống nhất và đa dạng trong tôn giáo, trong văn hóa với mong muốn bảo vệ bản sắc văn hoá (trong đó có tôn giáo) của quốc gia mình. Biểu hiện rõ nhất của xu hướng này là các dân tộc đều có ý thức h­ướng về tôn giáo truyền thống, tiếp biến tôn giáo ngoại sinh thành tôn giáo truyền thống của bản thân. Ở phương Đông, xu thế này đã có cơ sở hiện thực từ truyền thống “hoà nhi bất đồng” giữa các tôn giáo. Các tôn giáo ngoại nhập thường bị khúc xạ, thay đổi trong quá trình giao thoa, tiếp biến. Sự Việt hoá các tôn giáo ngoại nhập, sáng tạo ra các tôn giáo dân tộc như đạo Cao Đài, Phật giáo Hoà Hảo là ví dụ điển hình.

 Thế tục hoá tôn giáo cũng là một trong những xu hướng cơ bản, và ngày càng phổ biến trong đời sống sinh hoạt các tôn giáo.

 Do vai trò tôn giáo ngày càng bị thu hẹp nhường chỗ cho chính trị, kinh tế, văn hoá, khoa học và công nghệ, nên không ít người đến với tôn giáo với nhiều động cơ, ý đồ, tham vọng khác nhau, chứ không thuần tuý là niềm tin tôn giáo. Các tôn giáo nhập thế bằng cách tham gia vào các những hoạt động văn hoá xã hội, đạo đức, giáo dục, y tế..., hy vọng giải quyết những vấn đề thế tục, cứu giúp đồng loại.

Xu hướng thế tục hoá cũng còn biểu hiện khá sinh động trong cuộc đấu tranh của một bộ phận tiến bộ trong từng tôn giáo, muốn xoá bỏ những nội dung lỗi thời trong giáo lý, những khắt khe trong giáo luật, muốn tiến tới sự đoàn kết giữa các tín đồ, các tôn giáo và không tôn giáo, đấu tranh cho một thế giới đầy tình thương và hoà bình.

Tuy nhiên, sự thái quá của xu thế này cũng dễ làm cho đời sống tôn giáo bị vẩn đục, nhiều hoạt động và hành vi tôn giáo, mang tính thực dụng, buôn thần bán thánh, thương mại hoá sâu sắc.

Xu hướng của quá trình tộc người ở Việt Nam diễn ra như thế nào?

Quá trình tộc người ở Việt Nam diễn ra theo hai xu hướng chung của quá trình tộc người trên thế giới, nhưng có những nét đặc thù sau:

Cố kết, hòa hợp tộc người là xu hướng chủ đạo diễn ra rộng khắp và mạnh mẽ trong quá trình hình thành, phát triển của dân tộc Việt Nam. Trong quá trình lịch sử, các tộc người sớm cố kết, hòa hợp để hình thành nên quốc gia dân tộc từ thuở các vua Hùng cách đây hàng nghìn năm. Các tộc người phát huy cao độ tính cố kết, hòa hợp để dựng nước và giữ nước. Đoàn kết, hòa hợp tộc người trở thành giá trị truyền thống và sức mạnh để dân tộc Việt Nam tồn tại, phát triển. Chính sách dân tộc tích cực của nhà nước phong kiến làm cho cố kết, hòa hợp tộc người càng trở nên bền chặt.

Đồng hóa tộc người (cả đồng hóa tự nhiên và đồng hóa cưỡng bức) là xu hướng đã từng diễn ra ở Việt Nam. Trong các thời kỳ lịch sử đều có một bộ phận tộc người thiểu số bị đồng hóa tự nhiên vào tộc người Việt, giữa các tộc người thiểu số cũng có sự đồng hóa lẫn nhau. Có lúc, tộc người Việt cũng bị đồng hóa vào một số tộc người thiểu số (thời nhà Mạc, cuối thế kỷ XVI).

Các thế lực phong kiến phương Bắc, thực dân Pháp, đế quốc Mỹ đã thực hiện chính sách đồng hóa cưỡng bức các tộc người ở Việt Nam; nhưng các tộc người đã đoàn kết đấu tranh, bảo vệ sự tồn tại; bảo lưu, phát triển văn hóa của mình. Các tộc người ở Việt Nam không những không bị đồng hóa mà còn biết tiếp thu văn hóa các nước ngoại bang làm phong phú thêm văn hóa tộc người và quốc gia dân tộc.

Xu hướng phân tách tộc người đã và đang diễn ra ở Việt Nam. Quá trình di cư, phân chia tộc người từ Bắc vào Nam, từ Tây sang Đông dẫn đến sự xé lẻ, đan xen tộc người trên phạm vi cả nước. Trong lịch sử, nhiều tộc người đã chia tách thành các nhóm địa phương khác nhau. Có những bộ phận tộc người di cư ra nước ngoài, nhất là sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Hiện nay, xu thế phân tán, đan xen tộc người ngày càng gia tăng trên phạm vi cả nước do quá trình hội nhập, giao lưu tộc người mạnh mẽ và tác động của nền kinh tế thị trường..

Xu hướng của quá trình tộc người ở Việt Nam diễn ra như thế nào?

Quá trình tộc người ở Việt Nam diễn ra theo hai xu hướng chung của quá trình tộc người trên thế giới, nhưng có những nét đặc thù sau:

Cố kết, hòa hợp tộc người là xu hướng chủ đạo diễn ra rộng khắp và mạnh mẽ trong quá trình hình thành, phát triển của dân tộc Việt Nam. Trong quá trình lịch sử, các tộc người sớm cố kết, hòa hợp để hình thành nên quốc gia dân tộc từ thuở các vua Hùng cách đây hàng nghìn năm. Các tộc người phát huy cao độ tính cố kết, hòa hợp để dựng nước và giữ nước. Đoàn kết, hòa hợp tộc người trở thành giá trị truyền thống và sức mạnh để dân tộc Việt Nam tồn tại, phát triển. Chính sách dân tộc tích cực của nhà nước phong kiến làm cho cố kết, hòa hợp tộc người càng trở nên bền chặt.

Đồng hóa tộc người (cả đồng hóa tự nhiên và đồng hóa cưỡng bức) là xu hướng đã từng diễn ra ở Việt Nam. Trong các thời kỳ lịch sử đều có một bộ phận tộc người thiểu số bị đồng hóa tự nhiên vào tộc người Việt, giữa các tộc người thiểu số cũng có sự đồng hóa lẫn nhau. Có lúc, tộc người Việt cũng bị đồng hóa vào một số tộc người thiểu số (thời nhà Mạc, cuối thế kỷ XVI).

Các thế lực phong kiến phương Bắc, thực dân Pháp, đế quốc Mỹ đã thực hiện chính sách đồng hóa cưỡng bức các tộc người ở Việt Nam; nhưng các tộc người đã đoàn kết đấu tranh, bảo vệ sự tồn tại; bảo lưu, phát triển văn hóa của mình. Các tộc người ở Việt Nam không những không bị đồng hóa mà còn biết tiếp thu văn hóa các nước ngoại bang làm phong phú thêm văn hóa tộc người và quốc gia dân tộc.

Xu hướng phân tách tộc người đã và đang diễn ra ở Việt Nam. Quá trình di cư, phân chia tộc người từ Bắc vào Nam, từ Tây sang Đông dẫn đến sự xé lẻ, đan xen tộc người trên phạm vi cả nước. Trong lịch sử, nhiều tộc người đã chia tách thành các nhóm địa phương khác nhau. Có những bộ phận tộc người di cư ra nước ngoài, nhất là sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Hiện nay, xu thế phân tán, đan xen tộc người ngày càng gia tăng trên phạm vi cả nước do quá trình hội nhập, giao lưu tộc người mạnh mẽ và tác động của nền kinh tế thị trường.

Các xu hướng cơ bản của quá trình tộc người trên thế giới

Quá trình tộc người có hai xu hướng cơ bản, mang tính quy luật là:

1) Xu hướng liên hợp – là xu hướng các tộc người liên kết, hợp nhất lại để tạo thành cộng đồng người lớn hơn. Xu hướng này đặc trưng cho sự phát triển lớn mạnh của các tộc người, phản ánh quy luật khách quan tồn tại, phát triển của các tộc người trong quá trình lịch sử, thúc đẩy hình thành các quốc gia đa tộc người. Xu hướng này có 3 hình thức:

Cố kết là quá trình hợp nhất các nhóm người, tộc người có quan hệ gần gũi với nhau về nguồn gốc, về tiếng nói, văn hóa để hình thành một cộng đồng người lớn hơn, thành các quốc gia.

Hòa hợp là sự xích lại gần nhau, giao lưu gắn bó giữa các tộc người tuy khác nhau về nguồn gốc lịch sử, ngôn ngữ, bản sắc văn hóa, song do có nhiều mối liên hệ chung, cùng sinh sống đan xen hoặc gần nhau, tương đồng về môi trường sinh thái, địa - kinh tế, địa - chính trị... để đi đến thành lập nên cộng đồng lớn hơn.

Đồng hóa là quá trình tộc người này bị “hòa tan” vào tộc người khác, đánh mất bản sắc văn hóa của mình khi giao lưu, tiếp xúc tộc người. Có đồng hóa tự nhiên và đồng hóa cưỡng bức. Đồng hóa tự nhiên là, trong quá trình tiếp xúc, hội nhập, tộc người có trình độ kinh tế - xã hội thấp hơn, dân số ít hơn, đã tự nguyện hòa nhập vào cộng đồng tộc người có trình độ kinh tế - xã hội cao hơn, dân số đông hơn. Đồng hóa cưỡng bức là quá trình tộc người mạnh hơn, giữ địa vị thống trị (thông qua giao lưu, xâm lược, nô dịch tộc người) đã dùng công cụ hành chính và bạo lực để áp đặt các giá trị văn hóa của mình, bắt buộc các tộc người yếu thế hoặc bị trị phải từ bỏ bản sắc tộc người để hòa tan vào tộc người thống trị.

2) Xu hướng phân tách - là xu hướng từ một cộng đồng tộc người ban đầu, do điều kiện lịch sử - cụ thể mà đi đến chia tách  thành các bộ phận, các nhóm phân tán; đến một lúc nào đó trở thành các tộc người độc lập hoặc đi đến thành lập các quốc gia khác nhau. Sự phân tách có thể do sự phát triển của các tộc người có dân số ngày càng lớn, phải tách ra, di cư đến vùng đất mới, nhưng thường là do bị áp bức và nô dịch dân tộc.

Xu hướng phân tách diễn ra mạnh mẽ vào thời nguyên thủy với sự phân tách của các thị tộc, bộ lạc. Trong xã hội có giai cấp, quá trình phân tách vẫn tiếp diễn, một số tộc người có số dân ít, trình độ kinh tế - xã hội thấp, trước áp lực cạnh tranh của các tộc người lớn, mạnh hơn, phải phân tán đi các nơi. Đến thời kỳ tư bản chủ nghĩa và đế quốc chủ nghĩa, sau Cách mạng tháng Mười Nga 1917, sau thế chiến thứ II năm 1945, ý thức dân tộc của các nước thuộc địa và phụ thuộc ngày càng được thức tỉnh dẫn đến phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc phát triển rộng khắp, hàng loạt các quốc gia mới được thành lập.

Trong thời hiện đại, do những lý do kinh tế, chính trị, xã hội, và với sự thức tỉnh ý thức tộc người, dân tộc, một số tộc người có xu hướng tách khỏi quốc gia dân tộc để hình thành quốc gia độc lập. Xu hướng này nổi lên mấy thập kỷ gần đây, đang là một vấn đề chính trị - xã hội phức tạp ở nhiều quốc gia, khu vực. Nhiều quốc gia mới được thành lập, song nhiều quốc gia đang đứng trước nguy cơ phân tách ở các châu lục, như ở Ucraina, Xyri, Libi...

Hiện cả hai xu hướng vẫn song song tồn tại, biểu hiện dưới các cấp độ và hình thức khác nhau. Tùy từng điều kiện lịch sử - cụ thể mà xu hướng nào nổi trội, song khuynh hướng liên hợp vẫn là chủ đạo.